Een oude visser zit voorovergebogen tussen het riet. Het regent dat het giet, en de man kijkt somber voor zich uit. Hij heeft een donkerbruine jas aan, een zwarte hoed op, en de hele omgeving is grijs. Van al haar werk was deze illustratie, uit de kinderboekklassieker Pluk van de Petteflet, de favoriet van Fiep Westendorp. ‘Hij is zó treurig’, zei ze er zelf over. 

Westendorp, bekend van onder andere Jip en Janneke en Otje, was gesloten over zichzelf. In 2003, een jaar voor haar dood, liet ze zich interviewen voor een documentaire. Op de vraag waarom ze uit haar enorme portfolio uitgerekend de sombere visser koos, antwoordde ze, olijk in de camera kijkend: ‘Ik was zelf niet zo’n heel vrolijk mens hoor.’

Het typeert de illustrator, vindt Annette Portegies, auteur en uitgever bij Querido Facto. Ze schreef samen met Gioia Smid het boek FIEP – Leven en werk van Fiep Westendorp en geeft donderdag een lezing over de kunstenares. ‘Ze komt uit een tijd dat er verwacht werd dat vrouwen in een stramien meeliepen en thuis voor de kinderen zorgden. Fiep deed dat niet: ze leefde haar leven zoals ze dat het liefst wilde doen.’

Fiep Westendorp werd op 17 december 1916 geboren in Zaltbommel. Ze was een intelligent meisje, en haalde goede cijfers op school. Al snel ontdekte haar moeder het creatieve talent van haar dochter. Uren kon de vijfjarige Fiep over een papier gebogen zitten, om de beweging van een schaatsend poppetje goed in beeld te brengen. 

Het tekenen bood een uitvlucht voor Fiep die al vanaf heel jonge leeftijd leed aan ernstige paniekaanvallen. Ze kreeg al als klein kind medicatie om te kunnen slapen. Als kleuter bleef ze vanwege haar angsten maanden thuis van school. Haar vader, die onderwijzer was, gaf haar thuis les. Verder tekende ze veel. 

Des te opvallender is dat de teruggetrokken Westendorp wel alles op alles zette om naar de kunstacademie te mogen. Ze begon, als enige vrouw in haar jaar, aan de Koninklijke School voor Kunst, Techniek en Ambacht (KTA), en studeerde daarna aan de Academie in Rotterdam.

Na de Tweede Wereldoorlog verhuisde Westendorp naar Amsterdam, waar ze onder andere voor Vrij Nederland en Het Parool illustraties maakte. ‘Ze vond het vreselijk bij Vrij Nederland’, zegt Portegies. ‘Voor het eerst moest ze zware politieke en maatschappelijke artikelen illustreren. Er was haar op het hart gedrukt dat ze niet te veel grapjes mocht maken, want dat zou daar niet worden getolereerd. Doodongelukkig werd ze ervan: ze zat soms huilend achter de tekentafel.

‘Tot de hoofdredacteur tegen haar zei: maar luister eens, juist bij heel zware artikelen kan het geen kwaad als je tekeningen maakt die net wat lichter van toets zijn, want dan gaan mensen ze eerder lezen.’

Die insteek bleek ook cruciaal bij Het Parool, waar ze tekende voor de vrouwenpagina. Daar stonden al in de jaren vijftig stukken die pleitten voor het belang van economische onafhankelijkheid voor vrouwen, en de mogelijkheid voor vrouwen om een opleiding te volgen. ‘Nog voor de tweede feministische golf stonden op die pagina naast luchtige rubriekjes ook serieuze feministische stukken. Fiep maakte hier relativerende illustraties bij, waardoor ze beter werden gelezen.’

Westendorps oeuvre is enorm: tijdens haar carrière van ongeveer een halve eeuw, maakte ze gemiddeld twee tekeningen per dag, weekenden en ziekdagen niet meegerekend. Anders ligt het gemiddelde nog hoger, berekende Portegies voor het boek. 

‘Omdat Fiep als freelancer werkte, had ze al snel in de gaten dat ze zuinig moest zijn op haar tekeningen, want die kon ze hergebruiken in boeken. Ze moest bijvoorbeeld wekelijks tekeningen aanleveren bij Het Parool, en het werk dat ze de week daarvoor had gemaakt, nam ze dan weer mee terug. Daardoor lag haar hele huis vol met tekeningen. Ze zijn zelfs teruggevonden in de badkamerkastjes.’

Annie M.G. Schmidt

Bij Het Parool ontmoette ze Annie M.G. Schmidt, die werkte op de documentatieafdeling. Ze vonden elkaar in hun gevoel voor humor, ‘een beetje vals’, en in de manier waarop ze naar de wereld keken, ‘dat week een beetje af van het gebruikelijke’. Het leidde tot een succesvolle samenwerking en levenslange vriendschap. De twee publiceerden samen onder meer Jip en Janneke, Pluk van de Petteflet, Floddertje en Otje. 

‘De combinatie van de vrouwen was ideaal: Westendorp hield zich liever op de achtergrond, Schmidt vond het juist wel leuk om in de publiciteit te treden.’ Want hoewel Westendorp tijdens haar studie en haar werk een brede vriendenkring om zich heen had verzameld – ‘vooral noodgedwongen, ze had als freelancer de connecties nodig’– bracht ze nog steeds het liefst haar tijd in haar eentje door. 

‘Liefst zat ze twaalf uur per dag in stilte te tekenen, als een monnik in een kloostercel’, schrijven Portegies en Smid. ‘Ook kan niemand beweren dat ze raadselachtig en ongrijpbaar was, want juist in veel van haar tekeningen sprak ze zich uit. Zo liet ze zien wie ze was en waar ze voor stond.’

Dat ze het bekendst is geworden met haar kindertekeningen, komt ‘door de gouden combinatie “Annie en Fiep”’ maar ook door de tijdloosheid van de illustraties, zegt Portegies. ‘Iedere generatie kan zichzelf erin herkennen. En de tekeningen hebben iets guitigs: het kapsel van de Stampertjes, dat haar dat zo rechtop staat? Dat is gebaseerd op het haar van haar vader, dat heeft ze gewoon nagetekend. Zij en haar moeder hadden wipneuzen, die ook vaak terugkeren. In haar huis in Amsterdam zat Fiep altijd op van die onhandige gietijzeren stoeltjes te tekenen. Als je erop gaat letten, zie je die meubels ook in veel van haar tekeningen terug.’

Liefde

Westendorp overleed in 2004, was nooit getrouwd en had geen kinderen. Wel had ze een levenspartner: Margot Rehfisch. ‘Dit was bekend onder hun vriendenkring en familie. De twee zijn ook samen met Annie M.G. Schmidt en haar man op vakantie geweest, maar Fiep nam haar nooit mee naar uitgeverijborrels of het Boekenbal.’

Rehfisch omringde zich met dieren, en in Westendorps illustraties kwamen steeds meer beesten voor. ‘Ook van die anti-autoritaire, zoals vogels die op de gekste plekken gaan zitten of ezels die in huis wonen. Dat is heel duidelijk geïnspireerd op dat leven dat ze had met Margot. Margot had zelfs een dwergezel die achter de bank sliep.’

Of het een romantische relatie was, is niet met zekerheid te zeggen. ‘Naar de media liet Westendorp zich er niet over uit. “Wat interesseert het mensen nou hoe ik de spinazie klaarmaak?”, zei ze dan. ‘Maar de feiten zijn dat ze veertig jaar lang ieder weekend samen doorbrachten in Margots villa in Laren en dat Fiep doordeweeks in Margots Amsterdamse huis woonde. Ze gingen altijd samen op vakantie en ze liggen samen in één graf begraven. Het grafmonument staat op pootjes. Bewust, zodat de egels en hazen eronder kunnen schuilen als het regent.’

Annette Portegies en Gioia Smid, FIEP – Leven en werk van Fiep Westendorp. Querido Facto, 352 pgs, € 49,99
FIEP – Leven en werk van Fiep Westendorp. Letter en Geest-lezing door Annette Portegies, Lipsius 005, 29 oktober, 20.00 u (online via livestream)