‘Leg de stukken op tafel!’ Ingekookte Max Havelaar veroorzaakt ophef
Krassen en schrappen in het misschien wel het belangrijkste Nederlandstalig letterkundige werk aller tijden – mag dat? Of ben je een Droogstoppel als je daarover zeurt?
DOOR ARJEN VAN VEELEN Opnieuw vuurwerk van de schrijver Multatuli, honderd vijftig jaar na het verschijnen van Max Havelaar. Dit keer gaat de ophef niet over de uitbuiting van de Javaan, maar over het mishandelen van de Nederlandse taal. Een journalist van NRC Handelsblad, Gijsbert van Es, verstoutte zich om de klassieker te hertalen in toegankelijk Nederlands. Hij verving woorden als ‘deugd’ en ‘femelarij’ door moderne synoniemen. En hij delete passages die hij te saai vond. Zijn doel: meer publiek genereren voor de roman die iedereen kent, maar niemand leest. Want de fair trade-boodschap van het boek is nog steeds actueel.
Briesende reacties volgden op de hertaling. ‘Maximaal gehavend’, concludeerde Hugo Brandt Corstius, die fysieke pijn kreeg bij het lezen van de hertaling. ‘De literatuur wordt mishandeld!’, snoof filosofe Marjolein Februari - een knipoog naar Multatuli’s kreet ‘de Javaan wordt mishandeld!’). Vanavond gaat de hertaler Gijsbert van Es in Leiden in debat met emeritus-hoogleraar Ton Anbeek.
Anbeek is niet gecharmeerd van de light -versie, vertelt hij. Om verschillende redenen. Van alle Nederlandse boeken uit de negentiende eeuw is de Max Havelaar nu juist ‘één van de meest levendige en leesbare teksten’. Waarom hertalen? De taal spettert vanzelf al. ‘Die is zo levendig, zo fonkelend. Zijn tijdgenoot Busken Huet - dat is een ander verhaal, die schreef echt hoofdpijnverwekkend lange zinnen. Maar Multatuli is de allerlaatste die deze operatie nodig heeft. Zou je er dan niet beter een stripverhaal van kunnen maken? Wees dan radicaal en kies voor een heel ander medium.’
Maar het grootste bezwaar van Anbeek is dat er klakkeloos wordt aangenomen dat jongeren dit boek te moeilijk vinden. ‘Is dat echt zo? Ik lees op scholierensites ook verslagen van leerlingen die juist de taal zo mooi vinden. Ik wil wel eens een enquête zien waar uit blijkt dat dit boek ontoegankelijk is. Waar is het empirisch bewijs? Leg de stukken op tafel!’. ‘Ik ben geen wetenschapper’, reageert hertaler Gijsbert van Es. Hij voelt zich niet geroepen bewijsstukken te leveren. ‘Maar ik heb wel rondgevraagd bij leraren Nederlands, en ik hoorde dat het leerlingen niet meer boeit. Mijn zoon van zestien zegt dat hij er niets van begrijpt.’ De hertaler is niet geschrokken van de felle reacties. Ophef en verguizing, dat pas juist goed bij Multatuli. ‘Daar had ik op gehoopt, ik heb het zelfs uitgelokt. Ik zou me pas zorgen gaan maken als er niemand had gereageerd.’
Want Van Es is ook activist. Hij wil dat de Multatuli’s aanklacht tegen uitbuiting een nieuw publiek krijgt. Zoals de schrijver zelf zei: ‘Het is geen roman,’t is een aanklacht!’. Bij lezingen in het land ontmoet hij Multatulianen die gele briefjes in het boek hebben zitten op pagina’s waar zijn versie niet deugt. ‘Allemaal leden van de familie Droogstoppel. Maar ik neem ze serieus, hoor. Ik citeer dan altijd Multatuli zelf die zei dat het hem niet te doen was om mooi en precies teschrijven. Ik wilde het zo bewerken dat het door nieuwe generaties wordt gelezen.’ Van de hertaling zijn al ongeveer twintigduizend boeken verkocht.
Debat: De hertaling van de Max Havelaar: gemiste kans of geniaal project? Georganiseerd door Siegenbeek, de alumnivereniging van de opleiding Nederlands. Do. 27 mei, 20.30 uur, Lipsiusgebouw, Cleveringaplaats 1, Leiden. Gratis voor leden, studenten euro 2,50, de rest euro 5,00.
