Actieposter uit 1987 van het Comité Vrouwen Blijven Eisen, een bundeling van vrouwen uit de vakbeweging, politieke partijen, gezondheidszorg en vrouwenorganisaties.
FOTO: Archief Het Geheugen van Nederland
Oude pil toch de beste Test kan duidelijkheid geven over tromboserisico
De anticonceptiepil geeft een iets verhoogde kans op bloedstollingen. Promovendus Huib van Vliet vergeleek diverse pillen, pleisters, ringen en spiraaltjes. Zijn conclusie: ‘De oudste soort pil is een lucky shot geweest: dat is degene met het minste trombose-risico.’
DOOR BART BRAUN Wat is een wereldwonder? In de klassieke oudheid wist men dat prima: er waren zeven thaumata die je gezien moest hebben. Het lijstje werd een eindeloze bron van inspiratie: om de zoveel tijd worden er nieuwe lijstjes met wereldwonderen opgesteld. Veel daarvan kijken nog steeds naar bouwwerken: het Panamakanaal staat er vaak op, en de Drieklovendam in China. Sommige media trekken de term ‘wereldwonder’ abstracter, en komen met zaken als de maanlanding, het internet, en de anticonceptiepil.
De impact van de anticonceptiepil op onze samenleving is enorm. De vrouwenbeweging heeft minstens evenveel te danken aan de mannelijke biochemici die de anti-zwangerschapshormonen ontwikkelden als aan haar eigen suffragettes. Er zijn vele duizenden soorten pillen te koop in de wereld, maar slechts één pil is ‘de pil’.
Maar geen wereldwonder zonder schaduwzijde. Voor het standbeeld van Zeus moesten olifanten dood, bij de aanleg van het Panamakanaal stierven duizenden mensen aan malaria. De pil heeft bijwerkingen.
De meeste pilgebruiksters hebben geen last van bijwerkingen. Wie ze toch krijgt, heeft vaak alleen milde bijverschijnselen, zoals pijnlijke borsten, menstruatiestoornissen of hoofdpijn. Het lijkt erop dat de pil het risico op borstkanker ietsje vergroot, maar het kan ook zijn dat borstkanker eerder wordt vastgesteld bij pilgebruiksters, omdat ze vaker gecontroleerd worden. En dan is er nog het risico op veneuze trombose: een bloedstolsel in de aderen dat in zeldzame gevallen tot de dood kan lijden.
Huib van Vliet promoveerde vorige week op het verband tussen pilgebruik en trombose. Hij haast zich om te benadrukken dat het om kleine risico’s gaat. ‘Als tienduizend vrouwen een jaar lang de pil gebruiken, levert dat drie tot zes extra trombosegevallen op’, legt hij uit. Wie uit angst voor bloedstolsels stopt met de pil en daardoor zwanger wordt, loopt een hoger risico.
‘Het gaat om relatief kleine risico’s, maar wel met ernstige gevolgen’, vertelt Van Vliet. ‘En bij grote groepen gebruiksters veroorzaken kleine risico’s toch velen ziektegevallen.: wereldwijd gebruiken honderd miljoen vrouwen de pil. Dan kan de juiste keuze veel leed voorkomen. Als je de pil besluit te gebruiken, en de ene soort geeft meer kans op trombose dan de ander maar heeft geen voordelen, dan moet je die niet kiezen.’
Sinds de eerste pil uit 1959 is er een enorm scala aan anticonceptiepillen op de markt gekomen. Ze bestaan allemaal uit een oestrogene component om menstruatiestoornissen te voorkomen en een progestagene component ter voorkoming van een zwangerschap. Samen grijpen ze in op het complexe samenspel van hormonen, dat er voor zorgt dat van de tienduizenden eieren waar een vrouw mee wordt geboren er elke maand eentje een paar dagen vruchtbaar is. De oestrogeen-component is in vrijwel alle pillen hetzelfde, namelijk het middel ethinylestradiol.
Van Vliet: ‘In 1995 verscheen er een aantal artikelen, onder meer van mijn promotoren Frits Rosendaal en Frans Helmerhorst, dat liet zien dat het risico op trombose verschilde tussen pillen met een verschillende progestagene component. Een van de kritieken op de geobserveerde risicoverschillen was dat hier geen biologische verklaring voor was.’
Die is er inmiddels wel. Jan Rosing van de Universiteit Maastricht ontwikkelde een test die laat zien in hoeverre iemand ongevoelig is voor een bepaalde antistollende factor in het bloed. ‘Als je ongevoeliger bent voor deze antistollende factor, krijg je dus meer stolling’, legt Van Vliet uit. De in Leiden ontdekte risicofactor Factor V Leiden is een erfelijke vorm van die resistentie, maar je kan het ook verwerven door vrouwelijke hormonen te gebruiken. Zoals in de pil.
Die Maastrichtse test voorspelt het risico op trombose in gebruiksters van de pil, in niet gebruiksters en mannen. . Dat is handig, want dan hoef je niet tienduizend vrouwen een jaar lang te volgen om te zien of ze ook daadwerkelijk trombose krijgen. Van Vliet gebruikte de methode om verschillende pillen, pleisters, anticonceptieringen en spiraaltjes met elkaar te vergelijken.
‘De nieuwe generaties anticonceptiva met als progestageen drosperinon of cyproteron-acetaat geven een hogere resistentie tegen die antistollende factor dan het oude preparaat met levonorgestrel. Dit bleek ook het geval voor de anticonceptiepleister en de anticonceptiering. Dat suggereert dat deze anticonceptiva dus een hoger risico op trombose geven. Voor een aantal middelen is recent bevestigd dat dat ook inderdaad zo is’, aldus Van Vliet.
‘Eigenlijk is levonorgestrel, de oudste progesteron-component, nog steeds degene met het laagste tromboserisico. Het is blijkbaar een lucky shot geweest. Wat betreft de effectiviteit en andere bijwerkingen heb ik niet het idee dat de ene pil beter is dan de ander.’
‘Die uitkomst bevestigt dat de test goed onderscheid kan maken tussen anticonceptiva met een hoog en een laag tromboserisico’, schrijft Van Vliet in zijn proefschrift. Het is de onderzoeker dan ook een raadsel waarom fabrikanten de test niet toepassen voor ze een nieuwe pil op de markt brengen. ‘Het gebeurde niet bij de drosperinon-pil (In Nederland verkocht als Yasmin, red.), en ook niet bij de nieuwste pil met de nieuwe Qlaira-pil die behalve een nieuw progestrageen ook een nieuw soort oestrogeen bevat, vervolgt hij. ‘Het is geen gemakkelijke test om uit te voeren, maar met hulp van de wetenschappers in Maastricht is hij prima aan te leren . Epidemiologische studies met als klinisch eindpunt trombose zijn voor farmaceutische bedrijven bijna niet uit te voeren; voordat een pil op de markt komt, omdat ze dan honderdduizenden vrouwen moeten volgen. Maar als je deze test doet, zit je safe.’
Hij vervolgt: ‘Als je googlet op bepaalde anticonceptiva, zoals de Yasminpil of anticonceptiepleisters, kom je al gauw advertenties van letselschadebureaus tegen, met name in Amerika. Het is ook voor de fabrikanten van belang dat het tromboserisico goed onderzocht wordt voor een nieuwe pil op de markt komt.’
‘Mijn punt is niet dat vrouwen wel of niet de pil moeten gebruiken’, benadrukt hij nogmaals. ‘Ik wil ook niet dat de bijwerkingen vrouwen afschrikken van gebruik van anticonceptiva. Ongeplande zwangerschappen brengen veel meer schade met zich mee,. Maar weeg wel de voor- en nadelen tegen elkaar af bij een pil, zeker als de nieuwe preparaten niet effectiever zijn of minder bijwerkingen geven dan de oude.’
