De schepping van de mensheid volgens aanhangers van het Pastafarianisme. *)

Hoe de hemelen gaan
Geloof en wetenschap, volgens godsdienstfilosoof ‘blijft het wringen’

De Leidse godsdienstfilosoof Willem B. Drees schreef een boek over de al eeuwen woedende debatten tussen religie en wetenschap. Een kant-en-klare oplossing voor de problemen heeft hij niet: ‘Doen alsof de twee gebieden volkomen van elkaar gescheiden zijn, is geen neutrale beslissing.’

DOOR BART BRAUN Het wringt soms tussen geloof en wetenschap. Toen de Rooms-Katholieke Kerk Galileo Galilei onder huisarrest plaatste, bijvoorbeeld. Toen onderwijsminister Maria van der Hoeven pleitte voor de Intelligent Design- theorie. Als antroposofen ageren tegen de vaccinatie van kinderen. Omgekeerd komt het ook voor: bijvoorbeeld als een atheïstische wetenschapper als Richard Dawkins het geloof uitmaakt voor waanidee.

Er zijn hordes wetenschappers die hun geloof en hun werk kunnen combineren. Veel gelovigen kunnen prima accepteren dat het wereldbeeld uit hun duizenden jaren oude heilige boek niet helemaal overeenkomt met dat van de wetenschap. Toch wringt het soms tussen de twee.

‘De mensen praten langs elkaar heen’, vertelt Willem B. Drees (kleinzoon van). Hij is hoogleraar godsdienstwijsbegeerte, en auteur van Religion and Science in Context – a Guide to the Debates. ‘De deelnemers aan het debat denken dat ze het over hetzelfde hebben, terwijl dat niet zo is.’

In zijn boek haalt hij een prachtig voorbeeld aan, een brief die werd geschreven naar aanleiding van de schietpartij op de Amerikaanse Columbine High School, in 1999. Dat lag niet aan de beschikbaarheid van vuurwapens, volgens de briefschrijfster, maar aan gebroken gezinnen, het feit dat gezinnen dankzij anticonceptie en abortus kleiner waren geworden, kinderopvang, televisie, computerspelletjes en ‘omdat onze kinderen op school leren dat ze niets meer zijn dan omhoog gevallen apen die zijn geëvolutioneerd (sic) uit een of andere modderige oersoep.’

Drees: ‘Ik gebruik dit als voorbeeld van wat de gevoeligheid is. Dat is niet: “Leg mij de biologie nog eens uit.” De biologie is beangstigend als deel van de moderne tijd. Het is geen wetenschappelijke kwestie, maar een sociale kwestie, waarin verschillende groepen tegenover elkaar staan. Ook religieuze groepen onderling, die de wetenschap gebruiken om hun onderlinge positie te versterken.’ Om te laten zien dat zij bescherming bieden tegen de oprukkende moderniteit, of juist om te laten zien dat ze niet zo conservatief zijn als andere groepen. Bij de rechtzaken die in de VS gevoerd werden over de plek van de evolutietheorie in het onderwijs, stonden er religieuze groeperingen aan beide kanten van het debat.

Nog een voorbeeld: ‘Toen Andries Knevel van mening veranderde over de evolutietheorie, leverde dat spanning op binnen de Evangelische Omroep. Past dit binnen de organisatie? Waar maak je een strijdpunt van? Maar dat is geen diep nadenken over de biologie, het is iets dat speelt binnen zo’n stroming, zeker toen de Christenunie een rol is gaan spelen in het kabinet.’

Waar de evolutiebioloog Richard Dawkins de confrontatie zoekt met het geloof, pleitte zijn vakgenoot Stephen Jay Gould juist voor verzoening. In zijn boek Rocks of Ages benadrukt hij dat wetenschap en geloof gescheiden werelden zijn. De wetenschap houdt zich bezig met het meetbare en toetsbare, het geloof met niet-wereldlijke zaken als zingeving en het leven na de dood. Zoals Galilei het zei: ‘Het is de bedoeling van de Heilige Geest om ons te onderwijzen hoe naar de hemel te gaan, en niet hoe de hemelen gaan.’

Drees staat sympathiek tegenover het voorstel van Gould, maar vindt het te kort door de bocht. ‘Als je de bijbel belangrijk vindt, hoef je je niet per se in te graven in de strijd tegen de wetenschap, laat hij zien. Zo is het gemakkelijker om tot overeenstemming te komen dan bij Dawkins, die zegt: je wetenschap is fout en je identiteit deugt niet. Zo worden de mensen doof voor elkaar. Maar Gould beperkt de religieuze beleving heel sterk. Uiteindelijk zijn er punten die wel degelijk raken aan de wetenschap: de neurologie van bewustzijn, de evolutionair-biologische verklaring voor het ontstaan van moraal. Dan moet je de richting van het geloof veranderen.

‘Uiteindelijk raakt de wetenschap ook sterk aan ons zelfbeeld. Dan zijn wetenschap en geloof niet helemaal uit elkaar te halen. Het is net als met de scheiding van kerk en staat: de religieuze bewegingen moeten dan wel beperkingen accepteren. Goulds aanpak is geen neutrale beslissing: het trekken van een grens is al interactie.’

Religion and Science in Context beschrijft de spelers, de aannames en de regels van het debat. Een oplossing staat er niet in. Drees: ‘Soms zijn er mensen die ontzettend simpele oplossingen hebben, en denken daarmee klaar te zijn. Zulke verhalen over harmonie stappen te snel over de pijnpunten heen. Het blijft wringen.’


*) In een aantal Amerikaanse schooldistricten kregen christelijke groeperingen het voor elkaar dat de Intelligent Design-theorie werd onderwezen naast de evolutietheorie. Aanhangers van het Vliegende Spaghettimonster eisten toen dat er voor hun scheppingsverhaal ook tijd ingeruimd zou worden.
Deel op Facebook

Tweet