Mare Nummer 17     21 januari 2010

17
‘Mijn antinazi-gevoelens waren al vroeg heel sterk.’
FOTO: Maarten van Haaff
‘Waarom gaat het soms gruwelijk mis?’
Overzichtswerk jodenhaat door de eeuwen heen

Emeritus hoogleraar sociale geschiedenis Dik van Arkel (85) houdt zich al heel zijn wetenschappelijke leven bezig met het antisemitisme. Onlangs verscheen zijn boek The Drawing of the Mark of Cain waarin hij de ontwikkeling van het antisemitisme in verschillende landen analyseert en vergelijkt.

DOOR VINCENT BONGERS ‘Ik vroeg mij af waarom in het ene land een traditie bestaat van anti-joodse gevoelens en in het andere land daar nauwelijks sprake van is’, zegt Van Arkel. ‘Vanaf de jaren ’50 deed ik per land onderzoek. Het leek me interessant om een poging te wagen een totaalbeeld te geven.’

‘Mijn vader werkte voor de oorlog bij Philips’, zegt Van Arkel over hoe zijn belangstelling voor het onderwerp is ontstaan. ‘Hij stond in contact met behoorlijk wat joods-Duitse natuurkundigen. Die vertelden in de jaren ’30 verhalen over de steeds verdergaande onderdrukking en vervolging waar zij mee werden geconfronteerd.’

Van Arkel wist dus beter dan de meeste ander Nederlanders wat er aan de hand was. ‘De antinazi-gevoelens waren bij mij al vroeg heel sterk’, zegt hij. ‘Ik heb naderhand altijd willen weten waarom het in Duitsland zo gruwelijk is misgegaan. En waarom er niet tijdig is ingegrepen.’

‘De wrijvingen tussen christenen en joden zijn een belangrijk deel van het verhaal’, aldus Van Arkel. Joden werden gezien als de moordenaar van Jezus.’ Bovendien concurreerden beide geloven, die geworteld zijn in dezelfde traditie, met elkaar.’

Toch ging het tot rond 1000 jaar na Christus best goed tussen de beide groepen. ‘Vaak werd er wel bijvoorbeeld door kerkelijke leiders antisemitisme gepredikt maar had dat weinig invloed op het leven, zegt Van Arkel. ‘Het ging er niet om of je buurman joods was maar of je met hem kon opschieten.’

Een aantal sociaal-economische ontwikkelingen brachten verandering in de relatieve rust. Toen bijvoorbeeld de gilden in de Middeleeuwen opkwamen, mochten of wilden joden daar geen lid van worden. ‘Veel joden zagen bepaalde rituelen binnen de gilden als heidens en daarom wilden ze zich niet bij hen aansluiten’, aldus Van Arkel. ‘Daarnaast waren ze vaak ook niet welkom en werden uitgesloten van veel ambachten.’

Joden werden gedwongen zich te richten op handel en het uitlenen van geld. ‘Het stereotype van de jood als woekeraar en uitzuiger komt dan sterk naar voren’, zegt Van Arkel. ‘Een beeld dat helaas tot de dag van vandaag is blijven bestaan.’

Het gevolg was dat de contacten tussen joden en niet-joden steeds verder afnamen. ‘Als de sociale afstand tussen groepen groter wordt, is de kans dat er antisemitisme ontstaat bij het volk ook groter’, aldus Van Arkel.

Ook demografische ontwikkelingen zijn van belang. ‘De Verlichting in Engeland werd sterk gestuurd door Schotse denkers als Adam Smith en David Hume’, zegt Van Arkel. ‘In Schotland woonden geen joden. Dus figureerden zij ook niet in het denken van de filosofen.’ In de Franse Verlichting was dat bijvoorbeeld wel anders. Met als bekendste voorbeeld de schrijver en denker Voltaire, die venijnig uithaalde naar joden.

In het ontstaan van het antisemitisme in Duitsland speelde Maarten Luther een rol. ‘Luther moet wel een heel gecompliceerde man zijn geweest’, zegt Van Arkel. ‘In eerste instantie dacht hij de joden nog wel te kunnen bekeren. Dat gebeurde uiteraard niet. Hij was vervolgens zo teleurgesteld in de joden dat hij 180 graden draait en verschrikkelijke dingen over ze gaat schrijven.

Met als dieptepunt het pamflet Over de Joden en hun leugens dat in 1543 verscheen, waarin hij schrijft dat synagogen moeten worden platgebrand en huizen van joden met de grond gelijk gemaakt moeten worden. Zijn invloed op het volk was mede zo groot omdat hij in het Duits schreef en niet in het Latijn.

In Duitsland was een traditie van antisemitisme maar in de jaren ’20 en ’30 was er geen sprake van een grote sociale afstand. Joden waren geïntegreerd in de samenleving. Dat het volk zich liet meeslepen in het plegen van genocide, is volgens Van Arkel mede het gevolg van terreur.

Maar er zijn ook op het eerste gezicht verrassende vrijplaatsen voor joden te vinden. ‘In Rome hebben de Joden vrijwel altijd godsdienstvrijheid gehad, zegt Van Arkel. ‘Veel pausen zagen de joden nog steeds als uitverkoren volk, dat uiteindelijk wel weer bekeerd zou worden. Door ze te vervolgen, werd het alleen maar moeilijker om dat te realiseren.’


Dik van Arkel, The Drawing of the Mark of Cain, Amsterdam University Press, 592 pgs., € 49,50


Deel op Facebook

Tweet
Deel op Facebook