Zoals Maria Callas (1923-1977) opera interpreteerde - ‘It is all in the music’, zo wil Neerlandica Marita Mathijsen negentiende-eeuwse teksten lezen. Oftewel: ‘Het staat er allemaal in.’
Geschiedenis is geen pretpark Huizingalector stoort zich aan sensationele nephistorie
‘Het gaat in de negentiende eeuw nooit over seks. Tot je gaat opletten.’ Marita Mathijsen, emeritus hoogleraar moderne Nederlandse Letterkunde, geeft 8 december in Leiden de Huizingalezing.
DOOR VINCENT BONGERS Marita Mathijsen, de voormalige hoogleraar aan de Universiteit van Amserdam is gefascineerd door de literatuur van de negentiende eeuw. ‘Het is de eeuw van de grote verhalenvertellers of dat nou de Russen, Dickens, Hugo of Van Lennep zijn’, zegt Mathijsen. ‘Verder is het een periode waarin ontzettend veel maatschappelijke en technologische ontwikkelingen plaatsvinden. Het is de tijd na de Franse Revolutie en er moet een nieuw soort maatschappij worden opgebouwd op allerlei gebieden. Mensen die nooit iets anders kenden dan wat kruiden, worden geconfronteerd met röntgenstralen. Mensen die nooit iets hadden meegemaakt dat sneller was dan een paard, zien nu treinen rijden.’
Mathijsen is een groot gedeelte van haar wetenschappelijke carrière op zoek naar verborgen lagen in de Nederlandse literatuur uit de negentiende eeuw. ‘Ik heb ooit eens een masterclass van sopraan Maria Callas op televisie gezien’, zegt Mathijsen. ‘Zij gaf een interpretatie van een opera waar haar studenten verbaasd over waren. “Hoe weet u dat?” vroegen ze haar. Callas zei: “It is all in the music.” Hetzelfde principe geldt ook voor teksten. Het staat er allemaal in. Het is een kwestie van heel goed kijken. Maar je moet ook je fantasie de vrije loop laten. Wat kan ik er nog meer in zien dan de eerste laag? Een historische roman zegt veel meer over de tijd waarin die is geschreven dan over de periode waar het verhaal over gaat.’
Dat maakt volgens Mathijsen literatuur veel spannender. ‘Het gaat in boeken uit de negentiende eeuw bijvoorbeeld nooit direct over seks’, aldus Mathijsen. ‘Maar als je gaat letten op woorden als paardrijden en biljartballen, kom je al een stuk verder.
Het biljarten van Pieter Stastok in Camera Obscura van Hildebrand is eigenlijk een metafoor voor zelfbevrediging. Rukken, om het maar in moderne taal te zeggen. Het spel wordt zo minutieus en uitgebreid beschreven dat ik dacht: ‘Dit gaat niet over biljarten.’
Mathijsen vindt het leuk om een college met een demonstratie te beginnen die aansluit bij de stof. ‘Ik nam wel eens een goudvis mee in een te kleine kom,’ zegt Mathijsen. ‘Wat gebeurt er met zo’n goudvis? Hij wordt niet groot en krijgt veel stress. Ik zie dat als een beeld voor wat er met de Nederlandse Romantiek gebeurd is. Mijn voorgangers hebben de Romantiek te weinig ruimte gegeven.
Mijn emeritaat college over dit onderwerp had als titel ‘De bevrijding van de albatros’. Maar zo’n vogel neem je niet zo makkelijk mee naar college. Er waren al zorgen bij een aantal studenten over de goudvis. Die leeft overigens nog.’
De Huizingalezing zal onder andere gaan over hoe er in Nederland wordt omgegaan met het verleden. Er is veel aandacht voor geschiedenis op televisie, kranten en tijdschriften. Maar volgens Mathijsen is een flink deel van dit aanbod ‘nephistorie’.
‘Er is te veel aandacht voor de sensatiekant van het verleden’, zegt Mathijsen. ‘Historisch besef moet deel uitmaken van de maatschappij. Het staat er wat dat betreft helemaal niet zo goed voor in Nederland. Ik heb bijvoorbeeld mijn bedenkingen bij het Nationaal Historisch Museum. Op zich is het een prachtig idee. Maar ik vraag me af of het in goede handen is gekomen. Er moet een duidelijke historische lijn in zitten. Het moet niet het zoveelste attractiepark worden.’
Het emeritaat betekent niet Mathijsen het rustiger aan gaat doen. Het schrijven van een biografie van Jacob van Lennep en het afronden van een groot NWO-project staan onder andere nog op stapel. Over de reden waarom ze geen gas terugneemt, is Mathijsen duidelijk: ‘Je kunt dingen wel in je kop laten zitten, maar dan heeft straks niemand er meer wat aan.’
