‘Geloof niemand. Ga zelf op zoek’ Door al het mediageweld dreigt de mening van de expert slechts één van de vele te worden
Of het nu gaat om vaccinaties, gerechtelijke dwalingen of stralingsgevaar: steeds vaker moeten deskundigen het opnemen tegen ongeschoolde leken. Is er sprake van experterosie? ‘Als je in De Wereld Draait Door een afgewogen verhaal wilt vertellen, word je afgemaakt.’
DOOR DIRK-JAN ZOMNetwerk, vorige week dinsdag. In de studio discussieert Simone Buitendijk van de Gezondheidsraad met Anneke de Bleeker, oprichter van de site Verontrustemoeders.nl. Onderwerp is de vaccinatie tegen de Mexicaanse griep. Bleeker is hier een fervent tegenstander van en zegt: ‘Geloof ons niet, geloof de overheid niet, doe je eigen onderzoek.’ ‘Gevaarlijk’, noemt Buitendijk dat.
Een dag eerder had minister Klink (Volksgezondheid) bekendgemaakt het advies van de Gezondheidsraad om kinderen van een half jaar tot en met vier jaar in te enten over te nemen. Kranten en actualiteitenrubrieken berichten de dagen erna over de zorgen die bestaan rond het vaccin. Ouders vragen zich af of het wel veilig is voor hun kinderen. En dat is vreemd. Er was toch een advies van de Gezondheidsraad?
De uitzending van de actualiteitenrubriek staat niet op zichzelf. Het is de confrontatie tussen een wetenschapper die zich beroepsmatig met de vaccinatie bezighoudt en vrouw die, zonder relevante opleiding, zelf op zoek is gegaan naar informatie en haar verhaal op internet verkondigt. En zij is niet de enige. Er zijn veel soortgelijke sites: prikmijmaarlek.nl, despuitblijfteruit.nl of nvkp.nl, van de Nederlandse Vereniging Kritisch Prikken.
Ze zijn over het algemeen tegen de inentingen. Gevaarlijke bijwerkingen of mogelijke banden van adviescommissies met de farmaceutische industrie worden genoemd. En sommige gaan verder: het vaccin zou bedoeld zijn om de wereldbevolking uit te dunnen of nano-chips bevatten. Ook dit voorjaar zorgde een vaccinatie, tegen baarmoederhalskanker, voor onzekerheid. Slechts de helft van de opgeroepen meisjes kwam opdagen.
Louis Kroes is hoogleraar klinische virologie aan het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Hij vindt de onrust opvallend, omdat Nederland een terughoudend vaccinatiebeleid heeft. ‘We zijn een van de weinige rijke landen die niet inenten op waterpokken en hepatitis B.’
Volgens Kroes worden deskundigen anders benaderd tegenwoordig. ‘Ik heb de laatste weken veel contact gehad met redacties over dit onderwerp. Het valt me op dat experts heel kritisch bevraagd worden. Men zoekt echt de confrontatie. Voorheen was er meer vertrouwen dat deskundigen het algemeen belang dienden. Maar de mening van de expert is er nu slechts één van de velen en sneeuwt dan onder door opinies met veel minder expertise.’
Kroes vindt het een probleem dat media hier ruimte voor maken. ‘Er is een roep om meer informatie. Mensen willen het allemaal zelf uitvinden. Maar als dit soort geruchten in de media komen, dan wordt het een self-fulfilling prophecy. Mensen denken: waar rook is, is vuur. En vervolgens gaan ze zich zorgen maken.’
Hoogleraar oncologische gynaecologie Gemma Kenter, die tot augustus in dienst was van het LUMC, zat in de commissie van de Gezondheidsraad die zich bezighield met de vaccinatie tegen baarmoederhalskanker. Mislukt noemt ze deze campagne niet, teleurstellend vindt ze het wel. Overigens maakte het RIVM dinsdag bekend dat er tijdens de eerste vaccinaties dit jaar geen ernstige bijwerkingen opgetreden zijn.
Kenter denkt dat bij deze campagne heeft meegespeeld dat een aantal wetenschappers vlak voor de start twijfels heeft geuit. Maar ook zij heeft kritiek op de rol van de media. ‘Er werd gemeld dat mensen uit de Gezondheidsraad banden hadden met de farmaceutische industrie. Het ging eigenlijk maar om twee van de vijftien leden van de commissie, die wel eens een commissariaat hadden gedaan. Het is ook belangrijk dat die banden er zijn. Dit bredere verhaal kwam later wel naar voren, maar voor de leek bleef dat eerste beeld hangen: die commissie deugt niet.’ Ze vindt dat er door de media te veel aandacht wordt besteedt aan mensen die op internet dingen beweren ‘die vaak niet op wetenschappelijke kennis of onderzoek gestoeld zijn’.
Kroes noemt hetzelfde probleem. ‘Met een leek is het lastig discussiëren. Want wanneer is een vaccin veilig, wat noem je veilig, welke referentiekaders gebruik je?’
Een uitnodiging om te komen praten in het televisieprogramma De wereld draait door hield hij bewust af. ‘Het is niet altijd eenvoudig om in de media in een discussie voor een breed publiek een standpunt over te brengen. Het zou een wonder zijn als je in een paar oneliners de essentie van dat waar het in je vakgebied om draait over kunt brengen. Maar als je toch een goed afgewogen verhaal wilt vertellen ben je afgemaakt voor je begonnen bent.’
Ook andere gebieden krijgen te maken met een verminderd vertrouwen in experts. De Raad voor de Rechtspraak onthulde begin november een onderzoek waaruit bleek dat 85 procent van de Nederlanders vindt dat rechter te lichte straffen opleggen. Volgens hoogleraar straf- en procesrecht Joan de Wijkerslooth is er echter geen sprake van een vertrouwenscrisis. Dat mensen rechters te soft vinden valt volgens hem ook te verklaren. Uit onderzoek blijkt namelijk dat de afstand hier bepalend is. Hoe groter de afstand van het delict, hoe sneller men zegt dat de rechter het niet goed gedaan heeft. Beter geïnformeerde burgers straffen lichter, legt hij uit.
Ook hier vindt de confrontatie met de publieke opinie plaats, bijvoorbeeld in de zaak rond de ontsnapping van mensenhandelaar Saban B. ‘Criminaliteit heeft te maken met veiligheid en dus heeft iedereen er een mening over’, zegt De Wijkerslooth. ‘Het gaat wel vaak om niet goed onderbouwde meningen. Juristen moeten beter communiceren, maar het gaat vaak om zeer ingewikkelde discussies. Het is niet altijd eenvoudig uit te leggen.’
Een wat ouder voorbeeld van twijfel aan het oordeel van experts is het mogelijke gevaar van straling. Want is een UMTS-mast naast je huis wel veilig? En wat doet de straling van een mobiele telefoon met je hersenen?
Wetenschappelijk docent stralingsonderwijs Simon van Dullemen legt uit dat deze beide vallen onder de niet-ioniserende straling, die ongevaarlijker is dan ioniserende straling. Röntgen- of gammastraling zijn bijvoorbeeld kankerverwekkend. ‘Maar mensen zien dat verschil niet en denken dat alle straling gevaarlijk kan zijn.’
Er wordt veel onderzoek gedaan naar de effecten van UMTS-straling of mobiele telefoons, al is een mogelijk effect op het lichaam erg moeilijk te bewijzen. De motivatie is volgens Van Dullemen vooral het wegnemen van angst.
Hij vindt het een probleem dat mensen tegenwoordig willen dat je alle gevaren kunt uitsluiten. ‘Dat noem ik een maatschappelijke trend, risicomijdend gedrag. Op informatieavonden vragen mensen: u kunt toch niet uitsluiten dat het op lange termijn toch onveilig is? Nee, dat kan inderdaad niet. Als je dat wilt, moet je dus ook mobiele telefoons afschaffen, maar iedereen heeft er één. Men wil graag van de technologie gebruik maken, maar niet de risico’s lopen.’
Hoogleraar politieke communicatie Kees Brants ziet ook dat mensen zelf op zoek gaan. ‘Bij medische kwesties weet je nu dat men naast de doctoren ook het internet raadpleegt.’ Hij denkt dat het een kenmerk van de huidige postmoderne samenleving is dat er een afnemend vertrouwen is in autoriteiten en ook in de wetenschap. ‘Een persoonlijke ervaring krijgt evenveel zeggingskracht als dat wat een expert beweert.’
Brants: ‘Een gerucht vermenigvuldigt zich via internet. Berichten de media er vervolgens ook nog over, dan wordt het nog eens groter gemaakt. Hoe meer er vervolgens over bericht wordt, ook al gaat het op een negatieve manier, hoe positiever het werkt voor de zogenoemde issue-eigenaar. Op het gebied van prikpaniek zijn dat dus die websites die roepen dat we belazerd worden. Zij worden er sterker van.’
Een ‘duidelijke, heldere, misschien aan de emotie rakende website’ over de vaccinatie lijkt hem een goede weg voor beleidsmakers om goed te informeren. Voorzichtigheid is gepast. ‘Want hoe meer je dit soort geruchten onderdrukt, hoe meer haar waarheid voor de volgers aannemelijk wordt.’
