De ramp is echt, en komt er nu aan Richard Leakey wil één kind per gezin en hoopt dat het dan over honderd jaar goed komt
Antropoloog, ex-politicus en natuurbeschermer Richard Leakey bezocht dinsdag Leiden met een sombere boodschap. We moeten toe naar één kind per gezin, en onze biodiversiteit opslaan in biobanken. ‘Niet realistisch, zegt u? Doorgaan op de huidige weg is dat in elk geval niet!’
DOOR BART BRAUN Richard Leakey wankelt een beetje als hij naar het spreekgestoelte loopt. Daar kan hij weinig aan doen: zijn benen liggen begraven in zijn geboorteland Kenia, in het district Turkana. Zijn vrienden vertellen dat de artsen hem na zijn ongeluk – daarover later meer - vertelden dat ze één been zouden kunnen redden. Zijn vraag: ‘Hoe lang duurt dat?’ ‘U bent dan een jaar uit de running.’ ‘Well, cut it off right now.’
Professor Richard Erskine Leakey is een harde. Met doorbikkelen vond hij zoveel fossielen van mensachtigen dat hij zijn ouders – de antropologen Louis en Mary Leakey – overschaduwt. Hij vond schedels van een soort die hij Homo habilis noemde, en een vrijwel compleet skelet van een oermens, de beroemde Turkana Boy.
Een precies overzicht van de menselijke oorsprong ontbreekt nog steeds, en of Leakey’s habilissen wel echt onze voorouders zijn, wordt tegenwoordig betwijfeld. Zijn bijdrage aan de paleoantropologie staat echter als een huis.
Hij begint zijn lezing: ‘Het aspect van evolutie dat mij het meeste aanspreekt is uitsterven. Zonder uitsterven geen soortvorming. En zonder veranderende omgeving, geen van beide. Vijf keer eerder veranderde de omgeving op onze planeet radicaal, en ging dat gepaard met massa-extincties waarbij meer dan de helft van alle soorten op aarde uitstierf. We gaan nu de zesde grote uitstervingsgolf tegemoet, en het grootste gevaar is klimaatverandering.
‘Ik weet dat sommige mensen klimaatverandering afdoen als het gewauwel van wetenschappers. Het is echt, en het komt er nu aan. We stevenen op een ramp af, en maken ruzie over wiens schuld het is.’
Dankzij zijn succes met uitgestorven mensen, benoemde de president van Kenia Leakey in 1989 tot directeur van de Kenya Wildlife Service. Hier moest hij juist voorkómen dat soorten uitstierven. Het grote probleem toen: stropers. Dat woord dekt de lading niet zo goed: in Nederland is een stroper iemand die te lui is om een jachtvergunning aan te vragen. In Afrika ging het om een miljoenenindustrie, een internationale maffia gewapend met Kalashnikovs, jeeps en helikopters. Niet alleen dreigden ze de olifanten en neushoorns in de natuurparken uit te roeien, ze beroofden er ook toeristen, die vervolgens wegbleven.
Leakey bleek de juiste keuze. Als blanke Keniaan had hij geen problemen met loyaliteit aan stammen, mede dankzij zijn ouders had hij een internationaal netwerk. En hij was hard. Hij schopte de Masai-stam die in zijn park woonde hun land af, stelde honderden rangers aan die hij zwaar bewapende. Op dat moment beheerde Richard Leakey het meest efficiënte militaire kader van Kenia. De opdracht: als je iemand ziet die je verdenkt van stropen, schiet dan.
Tegenwoordig gaat natuurbehoud meer uit van een harmoniemodel. De plaatselijke bevolking moet meeprofiteren, en als daar zo af en toe een leeuw voor neergeschoten moet worden, of wat ivoor verkocht, dan is daar soms ruimte voor – zij het nog steeds niet in Kenia. Maar, zo zeggen natuurbeschermers, Leakey’s aanpak was toen de enige optie. De populaties dieren krabbelden langzaam op, de toeristen kwamen terug en brachten zoveel geld mee dat sommige parken zelfs winst konden maken. Een documentaire over Leakey uit 1995 heet The Man Who Saved the Animals.
Met zijn aanpak maakt hij ook vijanden. Als in 1993 zijn vliegtuigje neerstort – het ongeluk dat hem zijn benen kost – neemt iedereen aan dat het om een mislukte moordaanslag gaat. Ondanks de vijanden besluit hij de politiek in te gaan, wat hem nog meer problemen oplevert – een bende van 300 jongeren die aan de regeringspartij is verboden ranselt hem en een groep journalisten in het openbaar af met zwepen.
‘Honderd jaar geleden leidde westers denken tot het oprichten van natuurgebieden. Dat leek een goed idee; wat in de parken zat was veilig. Het zijn echter, in biologische zin, eilanden geworden. En uit opgravingen blijkt keer op keer dat de geïsoleerde gebieden er als eerste aangaan bij een klimaatverandering, omdat je niet van het eiland afkan.
‘De bevolking van Kenia is de afgelopen 45 jaar gegroeid van acht naar 36 miljoen, en iedereen wil een stukje land. De kans dat er buiten de parken nog grote dieren als olifanten zullen leven over 40 jaar, is gering. Maar dat geld ook voor de dieren in de parken. Rivieren drogen op, voedselketens raken verbroken, nieuwe ziekten komen op. Als het vee sterft en de oogsten mislukken, zullen mensen de wilde natuur zwaarder belasten. Natuurbeheer in parken hasn’t got a snowball’s chance in hell.’
Daarom pleit Leakey voor zogeheten ex-situ conservation. Bewaar soorten in dierentuinen, zaadbanken, botanische tuinen, en weefselbanken. Zorg dat de genetische diversiteit behouden blijft, en zorg dat je weet wat je hebt voor het te laat is. Hij looft de Nederlandse inspanningen voor een Nationaal Centrum voor Biodiversiteit. Het laat volgens hem zien dat soorten verzamelen geen Victoriaanse hobby is, maar nieuw respect verdient, nu we soort na soort verliezen.
‘En misschien, als we het honderd jaar lang goed doen, kunnen we soorten terugbrengen en onze schade gedeeltelijk herstellen. Er is al aangetoond dat dit soort rehabilitatie werkt. We zullen moeten accepteren dat natuurbehoud op locatie domweg niet zou kunnen werken. Dan zie ik graag dat de helft van de bemanning probeert water te lozen, maar de andere helft de reddingsboten bemant – want de boot gaat zinken.
‘We kunnen niet langer doorgaan met de exploitatie van onze planeet. Er zijn simpelweg teveel mensen. Beloon ouders die maar één kind nemen, of mensen die kinderloos blijven. Niet realistisch, zegt u? Doorgaan op de huidige weg is in elk geval niet realistisch. Of het omgekeerde dat ook is, weten we niet. We hebben het nooit gedaan. Mensen die in Afrika naar de kerk gingen, kregen daar vaak iets voor terug in ruil voor het aanhoren van “gaat heen en vermenigvuldigt u”. Die beloningen hebben geholpen om het duivelse anti-ontwikkelingsplan van de Roomse kerk te verspreiden. Waarom zou het andere team dat spel niet kunnen spelen?
‘Het lijkt mij redelijk om honderd jaar vooruit te kijken in ons beleid. Politici zullen zeggen van niet. Zij aarzelen om mild-impopulaire maatregelen te nemen, uit angst niet herkozen te worden. Maar wij, het volk, kunnen gebeurtenissen beïnvloeden. Wij kunnen uitleggen wat er gebeurt als we op onze handen blijven zitten. Yes we can – save the planet.’
Richard Leakey, The Man Who Saved the Animals
1944: geboren als kind van de beroemde antropologen Richard and Louise Leakey.
1972: Vindt schedels van Homo habilis en Homo erectus
1984: Leakey’s expeditie vindt Turkana Boy, een vrijwel compleet oermensskelet.
1989: Wordt directeur van Kenya Wildlife Services, en maakt vele vijanden met zijn militante aanpak van stropers. Raakt goed bevriend met het Nederlandse koninklijk huis.
1993: Leakey’s vliegtuig stort neer, en hij verliest beide benen. Sabotage wordt nooit bewezen, maar wel vermoed.
1995: Gaat de Keniaanse politiek in. 300 jongeren die verbonden zijn aan de regeringspartij ranselen hem in het openbaar af met zwepen. Documentaire The Man Who Saved the Animals verschijnt.
1999: Time zet hem en zijn ouders in de Top 100 invloedrijkste mensen van de afgelopen eeuw.
