'Politiek correct'

Politieke correctheid is een term die het de laatste jaren goed doet in Nederland, vooral in de politiek en de media. Mensen die de term gebruiken doen dat vaak om een truth claim te maken – als je een persoon of een politieke partij van politieke correctheid beticht doe je dat om het waarheidsgehalte van hun uitspraken in twijfel te trekken.

Tegelijkertijd is het een manier om een apolitieke waarheid voor je eigen uitspraken te claimen: jezelf als politiek incorrect bestempelen is een manier om jezelf af te schilderen als iemand die de waarheid onder woorden durft te brengen, hoe impopulair de “feiten” ook mogen zijn.

Dit Nederlandse gebruik geeft een andere betekenis aan de term politieke correctheid dan die in de Verenigde Staten heeft. Een Amerikaanse collega van me verbaasde zich hierover. Voor haar is politiek incorrect haar oma van tachtig die het heeft over colored people en er dan achter aanroept: ‘Of hoe noem je ze tegenwoordig, ik kan het ook allemaal niet bij houden!’ In de VS houdt politiek incorrect in dat je bepaalde bevolkingsgroepen omschrijft met verouderde termen die vandaag de dag niet meer sociaal acceptabel zijn. Met verbazing stelde mijn collega vast dat veel van wat in Nederland onder de noemer politiek incorrect wordt geschaard, in de VS gewoon racisme heet.

Ik weet niet of het altijd racisme is – mensen van racisme beschuldigen kan ook een truth claim zijn, waarmee je een discussie snel af kunt kappen. Wel verbaas ik me over de trots waarmee veel mensen in Nederland zichzelf het label “politiek incorrect” opplakken, en de snerende toon waarop ze mensen met een andere mening wegzetten als politieke correcte stumpers. Wat voor “objectieve waarheid” door moet gaan geeft eerder blijk van een gebrek aan empathie, van onverdraagzaamheid of zelfs een drang om te choqueren en kwetsen.

De verruwing van het politieke debat en de grove toon van veel (anoniem) commentaar op websites zullen de meeste mensen niet zijn ontgaan. Als ik de online reacties lees op nieuwsartikelen op het web word ik niet echt vrolijk. Onder het mom van “ik noem het beestje gewoon bij zijn naam” worden de meest beledigende beweringen cyberspace ingeslingerd. Een bepaalde politieke visie wordt hiermee als apolitieke waarheid neergezet.

Kan je als wetenschapper op vergelijkbare wijze “politiek correct” gebruiken als retorisch stijlmiddel, om andere wetenschappers met wie je het niet eens bent tot zwijgen te brengen? In de wetenschap werkt zo’n bewering op een zelfde manier als in het publieke debat. Het eigen verhaal wordt als waarheid bestempeld, dat van de politiek correcte ander wordt afgedaan als ideologische prietpraat. Afgezien van dat het weinig bevorderlijk is voor de inhoud van discussies, impliceert een dergelijke kwalificering dat wetenschap een apolitieke aangelegenheid zou kunnen zijn.

Hopelijk is dat ook het geval voor bijvoorbeeld de natuurwetenschappen, en gedragen sterrenstelsels en moleculen zich hetzelfde bij VVD-ers als bij SP-stemmers. Maar voor de geesteswetenschappen en veel van de maatschappijwetenschappen is toch al vanaf de jaren ’80 geaccepteerd dat onze kennis gesitueerd is, en daarmee ook gekleurd.

Objectieve feiten bestaan nauwelijks, want de onderzoeksvragen die je stelt, welke data je genereert en hoe je die data interpreteert, hangen allemaal samen met je eigen maatschappelijke en politieke positionering. Je daarvan bewust zijn is juist voorwaarde voor gedegen wetenschap.

Rivke Jaffe
Universitair docent culturele antropologie

Deel dit bericht: