CULTUUR - Mare 30, 10 mei 2007

Pim in inkt van gif

FRANK PROVOOST
Twee Leidse politicologen bundelden de cartoons over Pim Fortuyn. ‘Het is het de moeite waard om tekenaars even als verdachte te beschouwen.’

‘At your service’, schalt Gerard Joling, enkel gekleed in zwembroek en stropdas. Hij heeft zojuist een aanloop genomen en zweeft zingend boven een zwembad. Wie goed kijkt, ziet dat de zwiepende duikplank eigenlijk een doodskist is; die van Pim Fortuyn.

‘Met superstip naar nr. 1!’ staat er onder de tekening die Bas van der Schot op 5 juni 2002 tekende voor het AD. Het is een van de ruim honderd cartoons die zijn verzameld in Fortuyn in beeld. De samenstellers Joop van Holsteyn en Annemarie Walter zijn beiden verbonden aan de Leidse opleiding politicologie.

Hoeveel er ook al is gesproken en geschreven over de vermoorde politicus, schrijven ze in de inleiding, niet eerder werden de cartoons gebundeld en geanalyseerd. En zeker gezien de discussie over demonisering is dat opmerkelijk voor een beroepsgroep die wordt omschreven met de slogan: ‘Inkt is hun gif, de pen hun wapen’. ‘Hoewel tekenaars niet in het rijtje “schuldigen” waren opgenomen, is het de moeite waard om ze even als verdachte te beschouwen.’

Welke rol Fortuyn ook krijgt aangemeten (duivel, rattenvanger van Hamelen, Narcissus, Zonnekoning, Icarus, honkbalknuppel, kassei bij wielerklassieker of erwt onder het bed van ‘prinsje’ Melkert) of hoe hard hij ook wordt aangepakt (‘Extreem Leefbaar Nederland’, ‘Vol is vol’) – van demonisering kan volgens de politicologen geen sprake zijn. Alles bij elkaar opgeteld vormen cartoons die - in welke mate dan ook zouden kunnen - demoniseren nog geen tien procent van het totaal.

Die conclusie bevestigt wat ‘de advocaten Spong en Hammerstein kennelijk al lang wisten, want in het gezelschap van uiteenlopende publieke figuren dat door hen werd aangeklaagd na de moord op Pim Fortuyn zat geen enkele politiek tekenaar’.

Hoe tragisch ook, die moord werd door de cartoonisten wel treffend verbeeld. Frits Müller tekende de volgende dag in NRC Handelsblad alleen een horizontale lijn in een verder leeg vlak. Onderschrift: ‘De politiek zonder Pim Fortuyn.’ Drie dagen rijdt door hetzelfde lege landschap alleen een lijkwagen. Er is geen onderschrift. Van der Schot tekent in het AD een stemhokje dat niet is ingekleurd, maar wordt opgevuld met een vizier.

En eigenlijk krijgen de overige lijsttrekkers het na de moord pas echt zwaar. Onder de kop ‘Hard oefenen allemaal’ tekent Jos Collignon ze in de Volkskrant stamelend naast elkaar terwijl ze Fortuyns slogans proberen te kopiëren. ‘Ik doe wat ik denk… of nee…’ ‘Ik zeg wat ik denk dat ik doe.’ Het lukt alleen Balkenende, die besluit met ‘At your service!’


Annemarie Walter en Joop van Holsteyn: Fortuyn in beeld, De weergave van Pim Fortuyn in politieke spotprenten. Aksant, 120 pgs. € 10