counter free hit unique web
Achtergrond - Mare 12, 24 november 2005

‘Praesidium Libertatis’ of andersom?

Wat is de herkomst van de Leidse lijfspreuk? Twee misverstanden moeten uit de wereld worden geholpen. De woorden zijn pas sinds 1917 de officiële spreuk. En eigenlijk hoor je Liberatis Praesidium te zeggen, niet andersom.

‘ACADEMIA LVGDVNO BATAVA LIBERTATIS PRĆSIDIVM’ Wie deze woorden rond het universitaire logo leest, kan gemakkelijk denken dat de spreuk uit dezelfde tijd stamt als het oprichtingsjaar dat de zuiltjes vermelden: 1575.

Dat is beslist onjuist, blijkt uit het onderzoek dat Henk Jan de Jonge, hoogleraar godgeleerdheid, eind jaren zeventig deed (‘Ouderdom en herkomst van het devies der Leidse Universiteit’ in: Leids jaarboekje 70 (1978)).

Willem van Oranje had het weliswaar in 1574 over het oprichten van een universiteit ‘tot een vast stuensel ende onderhoudt der vryheyt’, maar het verband tussen deze woorden en de Latijnse spreuk is een kunstmatige constructie van veel later.

Pas aan de vooravond van het derde eeuwfeest, in 1874, raakte de spreuk in zwang, toen prorector Matthias de Vries in zijn diesrede in het Latijn naar Willem van Oranje verwees, die zou hebben gepleit voor een universiteit ‘libertati humanitatique praesidio futuram’ (‘die zou dienen tot steunpunt van de onafhankelijkheid en van de beschaving.’)

De Vries was niet de eerste: classicus Petrus Hofman Peerlkamp had de Latijnse woorden in 1839 in zijn afscheidsoratie gebruikt. De jonge De Vries was hierbij en verklaarde vijfendertig jaar later dat deze woorden diepe indruk op hem maakten.

Boven een allegorische prent met de naamlijst van alle professoren tot 1875 verscheen in datzelfde jubileumjaar een opschrift: ‘Academia Lugduno-Batava, monumentum virtutis, patriae gloria, libertatis praesidium’ (‘Universiteit Leiden, gedenkteken van moed, van het vaderland de roem, van de vrijheid het steunpunt’).

Sindsdien waren het gevleugelde woorden: ‘Bolwerk der vrijheid’, ‘Liberatis praesidium’. En niet andersom dus, zoals de spreuk tegenwoordig gewoonlijk gebezigd wordt, Praesidium Libertatis. Beide versies zijn echter grammaticaal correct.

Later onderzoek van dr. Paul van Heck (Italiaanse letterkunde), in 2003, laat zien hoe classicus Peerlkamp verwees naar een passage bij Livius, waar het woordenpaar een juridische maatregel aanduidt ter bescherming van de massa. Ook blijkt dat het toepassen van Livius’ woorden op het (universitaire) onderwijs aansloot bij een traditie die halverwege de achttiende eeuw leefde, met name in Duitsland.

In 1916 kwam de wens op om het academiezegel, dat toen een eeuw in gebruik was, te vervangen door het oude, zestiende-eeuwse ‘grootzegel’. Dit had destijds nog geen randspreuk. Bijna een jaar later was de kogel door de kerk: het oude zegel werd het nieuwe logo. Toen verschenen in het omschrift de woorden ‘libertatis praesidium’. Waarom is onduidelijk: in de toch zo uitvoerige documentatie uit de periode 1916-1917 over de vernieuwing van het zegel, is er niets over te vinden. De Jonge neemt aan dat rector C. van Vollenhoven de inmiddels gangbare spreuk op eigen initiatief heeft laten toevoegen. Door die vrijheid te nemen werd ‘bolwerk der vrijheid’ officieel het devies. (CW)